Αρχιτεκτονική δεν ειναι μόνο όψεις:

........Στις αρχές του εικοστού αιώνα, λίγο πριν απ’  τους Βαλκανικούς πολέμους, η γενιά φλογερών διανοούμενων και καλλιτεχνών, διακατέχονταν από την ανάγκη για Δημιουργία αυτόχθονη, αλλά και συγχρόνως της εποχής τους , με μάτι και τότε στο μέλλον. Ακριβώς εκατό χρόνια πρίν απο το παρόν δοκίμιο, στις 3 Ιουλίου 1909, Ο Μουσικός Μανώλης Καλομοίρης, οι γλύπτες Θωμάς Θωμόπουλος και Πέτρος Ρούμπος, ο αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος, η μουσικοσυνθέτης Νίνα Φωκά, η Αύρα Θεοδωροπούλου και ο Αλέξανδρος Μαυρουδής, και όλοι τους με «καμάρι , σύμβολο και σημαία» τον Κωστή Παλαμά, υπέγραψαν το πρωτόκολλο και  ίδρυσαν στο σπίτι της Θεοδωροπούλου τον «Κύκλο Ελληνικής τέχνης» . (1) Σκοπό είχαν  « την μελέτην , την διαμόρφωσιν και την ανύψωσιν εν Ελλάδι των Ωραίων Τεχνών, κάθ’ εαυτάς η εφηρμοσμένων, με βάσιν το αληθινό ελληνικόν πνεύμα, νέον, βυζαντινόν και αρχαίον, κ’εν γένει τα ιδεώδη και τον Χαρακτήρα της Ελληνικής Φυλής και σύμφωνα με την αντίληψιν της σημερινής ζωής». (2) Το εθνικό ιδανικό δημιουργίας ξεκίνησε από ομαδική πρωτοβουλία και ομαδική δράση, με λάβαρο όμως και σημαία ένα άτομο, ενα ποιητή .

Ο Παλαμάς, οπως κι’ο Σωκράτης,  λατρεύτηκε από τους νέους της εποχής του , αλλά και πολεμήθηκε από άλλους. Στη γενιά που ακολούθησε, κορυφαίοι ανάμεσα στους νέους, που τον λάτρεψαν ήταν ο Άγγελος Σικελιανός, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος , ο Γιώργος Σεφέρης, ο Γιώργος Κατσίμπαλης , ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Μιλτιάδης Μαλακάσης, η Μυρτιώτισσα, ο Μενέλαος Λουντέμης,  ο Κώστας Βάρναλης (3) αλλά κι’ο «πολιτικός» Νίκος Ζαχαριάδης .
Στο κατα την παρούσα γραφή,  υπο εγκαίνια Νέο Μουσείο της Ακρόπολης , εμπλέκονται πρωταγωνιστικά και διαχρονικά «πολιτικοί», ολων των κομμάτων και «αποχρώσεων», ιδίως των δυό κυβερνώντων κομμάτων, ΠΑΣΟΚ και Νέας Δημοκρατίας. Ακριβώς γι’αυτό   θα ήθελα να  καλέσω την προσοχή σας  στην σήμερα σχεδόν ξεχασμένη , παραμελημένη ή μάλλον εσκεμμένα αποκομμένη  από τη βιβλιογραφία υποστήριξη του Παλαμά - της γλώσσας και ποίησής του-,  απο τον Νίκο Ζαχαριάδη, που την είχε δημοσιεύσει στο άρθρο του «Ο Αληθινός Παλαμάς» .(4)
Θα καλέσω μάλιστα  την προσοχή σας σ’αυτόν, γιατί οπως θα δούμε η στάση του έχει άμεση σχέση με την ευρύτερη ατμόσφαιρα των εγκαινίων και την διαχρονική φίμωση της «αλήθειας» σε θέματα ουσίας ... Σ’αυτά ομως θα ρθούμε πάρα κάτω. 

Υποθέτω οτι οσοι γνωρίζουν εστω και ελάχιστα τον Παλαμά, δεν θάθελαν να τους αναλώσω στο παρόν με λεπτομέρειες και αποδεικτικά για  οσα ειπε κι’εγραψε για τον Παρθενώνα, την πομπή των Παναθηναίων, το Ναό, το Σπίτι, το καφενείο και το καφενεδάκι, την Αθήνα και τους δρόμους της , το αυτοκίνητο και την τεχνολογία,  την Τέχνη που φαίνεται παρακολουθούσε συστηματικά και είχε μάλιστα κι’αλληλογραφία με τον Φουτουριστή Μαρινέττι , αλλά και τις κάθε Τετάρτη απόγευμα βόλτες του με τη  νεαρή θαυμάστρια και μαθήτριά του Λιλή Ιακωβίδου , βιβλιοθηκάριο της βιβλιοθήκης της Βουλής τότε, να τα πούνε και να ξεσκάσει στο καφενεδάκι απέναντι απο την Πύλη του Αδριανού . Ολα αυτά τά εχω γράψει  αναλυτικά, στο ακόμη αδημοσίευτο βιβλίο μου, «Ποίηση : Παλαμάς και Αρχιτεκτονική». Θα  σας πάρω κάτ ευθείαν στο θέμα του παρόντος, που τόγραψα με το ένναυσμα των όσων διάβασα να εχει πει ο νύν υπουργός  «πολιτισμου» Αντώνης Σαμαράς, στα περί εγκαινίων του Νέου Μουσείoυ και περί της προθέσεως του να μεταφερθούν οι «οψεις των νεοκλασσικών» (5) που μας εχουν απασχολήσει επανειλημμένα, τον γράφοντα προσωπικά, αλλά και πλήθος κόσμου . 

Μόνο «η γυμνή αλήθεια» θα μας σώσει, υποστηρίζει ο Παλαμάς, και για την ολοκληρωμένη αισθητική, η «αλήθεια» ειναι αυτή πόυ εξηγεί τη «μορφή», ποιοί ειναι δηλαδή οι παράγοντες που έγιναν αιτία να γίνουν, ή να καταλήξουν να γίνουν, οι «όποιες όψεις» οπως έγιναν. Αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο όψεις. Οι όψεις δεν μεταφέρονται, γιατι ανήκουνε στο δρόμο, στην γειτονιά τους, είναι αποτέλεσμα του στοχασμου του αρχιτέκτονα και του πελάτη του που δεχτηκε να είναι αυτές που γίνανε και της κοινωνίας που με τους μηχανισμούς της τις δέχτηκε. Είναι ακέραιο μέρος της ιστορικής μνήμης του τόπου και τίποτε δεν μπορεί ή δεν πρέπει να τις κουνάει απο το δρόμο τον οποίο ορίζουν, στην ιστορική θέση τους στο διάλογο του δρόμου αυτου με το μνημείο....

© Αντώνης Κ.Αντωνιάδης

 

Το θέμα ειναι καθαρά πολιτικό . Απο μιά άποψη ,  κι’ο Παρθενώνας ήταν μάλλον αποτέλεσμα της «ματαιοδοξίας» του Περικλή , που η ρητορική του δεινόντητα τον απέδωσε σε δημιούργημα που είχε την έγκριση όλων, έργο του Λαού της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.  Ίσως να κάνω μεγάλο λάθος, και να μην είναι έτσι, να μην ήταν ο Περικλής ο μεγάλος Λαοπλάνος πολιτικός και εξαίσιος ρήτορας που κατάφερνε όχι μόνο να δικαιολογεί τα πάντα , αλλά και να περνά με τα λόγια και την ρητορική του επιχειρηματολογία κοινό ρίγος, μαζική υπερηφάνεια. Και δεν αποκλείω  να τόκανε από πραγματική αγάπη στο λαό των Αθηνών. Να  πω τότε , λάθος μου και να το παραδεχτώ !
Μα έχω ή δεν έχω  δίκιο, η ζωφόρος πού εδώ και χρόνια πολλά κομμάτια της κατοικοεδρεύουν κλεμμένα στο Μουσείο του Λονδίνου, εγινε αιτία, πάντα βέβαια κατα τη δική μου γνώμη, να τελεστεί τα τελευταία χρόνια  το μεγάλο έγκλημα του γυάλινου κλουβιού στους πρόποδες του βράχου. Προσέξτε, δεν λέω «συντελεστεί», γιατι πολύς κόσμος, μέγας λαός δεν «συντέλεσε» , αλλά αντέδρασε και μάλιστα δυναμικά, με ξόδεμα πολύς  φαιάς ουσίας , αγώνα, ακόμη και προσωπικά έξοδα και θυσίες.   Ότι και να πουν οι υποστηρικτες και διάφοροι κονδυλοφόροι , πιστεύω ότι πρόκειται για «έγκλημα», κι’εχω επανειλημμένα γράψει δημόσια την κριτική μου αντίθεση σε όσα προγραμματίζονταν και μεθοδεύονταν να γίνουν, που τελικά έγιναν και  τόσο έντεχνα απ’την πολιτική σκοπιά όλων εκείνων που τελικά συνεδραμαν , ξεκινωντας απο την κριτική επιτροπή του επέσχυντου κατα τη γνώμη μου τελευταίου Αρχιτεκτονικού διαγωνισμού . Και το έγκλημα αυτό προωθείται σήμερα διεθνώς με τα ηλεκτρονικά μέσα και τους δημοσιοσχεστισμούς, ως Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, με προοπτικές ψαροταβέρνας (8)  πάνω απ’το στέγαστρο της εισόδου του, που ήδη εχει χτιστεί σιδερένια κατασκευή, που να μου το θυμάστε, μετα απο μερικά χρόνια θα κλείσει με τζαμαρία, οπως κλείνουν κι’όλα τα σχετικα εκ’των υστέρων «παράνομα» σ’ολα τα δώματα των πολυκατοικιών της Ελλάδας. (9)

Η γιορτή  των παναθηναίων, που προξενούσε ρίγη ήταν ο νεωτερισμός του Παρθενώνα ανάμεσα στους άλλους Δωρικούς ναούς, μιας και άλλοι ναοί δεν είχαν κάτι ανάλογο. Ήταν η κλασσική συνέχιση της αρχιτεκτονικής εικονογραφίας που απ’  την Αλταμίρα, την βρίσκουμε στην Κνωσό, και για πρώτη φορά πια σε μάρμαρο στον Ναό της Αθηνάς, για να συνεχίσει αργότερα, πότε ως τοιχογραφία στην Πομπηία ή εικονογραφικό πρόγραμμα σε φρέσκο και μωσαϊκό , στην Βυζαντινή αρχιτεκτονική, απ’  την Αγιά Σοφιά και το Άγιον Όρος,  ως τα μικρά εκκλησάκια της Παληοχώρας στην Αίγινα και απανταχού της επικράτειας. Δεν υπάρχει τίποτε ανάλογο στο κτήριο της Μακρυγιάννη και Χατζηχρήστου (αφού έφαγε τα σπίτια της τελευταίας). 

Η Πομπή των παναθηναίων ήταν το πρώτο καθαρόαιμο «ντοκιμαντέρ» της ανθρωπότητας, και μάλιστα σε πέτρα (μαρμαρο) επάνω. Σκηνοθέτης ο Φειδίας, εκτελεστές αυτός και οι μαθητές του , Χορηγός ο Περικλής-με τα λεφτά όλων των Ελλήνων, παρμένα απ’το Ιερό ταμείο της Δήλου κατα πως λέει ο Πλούταρχος , και μετά από χρόνια, ο Παλαμάς που προσπαθεί να αναβιώσει την ιστορία, ψαχουλεύοντας με τα μάτια της ψυχής (10) του ψηλά πάνω στο κτίσμα , να βρει  την Ψυχή του λαού εκείνου , που είναι και δικός του , τις ρίζες της φύτρας και φυλής του. Η αρχιτεκτονική τού δίνει το έναυσμα, το μάτι , κι’ ο λόγος , εργαλεία στην  ανασκαφή για το ψάξιμο της ψυχής του συνόλου . Ρυθμοκεντάει εικόνες ,οράματα, σκέψεις, μάρμαρο με καλέμια του γλύπτη και  ράμματα του αρχιτέκτονα. Το πνεύμα στην πέτρα επάνω, σοφία στην επιλογή των υλικών, το βάρος τους, την εφαρμογή τους, παρατηρήσεις για τούτο κι’ εκείνο, αυτό που βλέπουν τα μάτια , να μπει ο νους στο πνεύμα, να το πει με λόγια, εικόνες να μείνουν για πάντα, για τον καθένα. Η προσοχή στην λεπτομέρεια, με λόγια περισσά κατά καιρούς που  ξένισαν ορισμένους που θέλανε πιο λίγα....  (11)

Μετά, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι έμενε στην Αθήνα ο ποιητής κι’ειχε προσωπική σχέση με το μνημείο, σαν άνθρωπος με άνθρωπο. Το «Μειδίαμα του Παρθενώνα» (12), είναι από τα σημαντικότερά κείμενά του πάνω σ’αυτό. Το «μειδίαμα» ήταν η στάση του Ναού στην ιστορία• ανέβηκε αρκετές φορές στην Ακρόπολη να απολαύσει το «μειδίαμά» του, εκείνο που ήταν σα να σου κλείνει το μάτι με το μυστηριώδες χαμόγελο, να σου λέει, εδώ είμαι , ότι κι’αν περάσει, όσα χρόνια κι’αν περάσουν κι’οποιοι κι’αν περάσουν....Εσύ κι’εγώ ξέρουμε.

Ακόμη κι’ αν δεν έβλεπε τη ζωφόρο και την πομπή, σίγουρα  διάβασε ότι είχε γραφτεί γι’αυτήν, τουλάχιστον σε αρχαιολογικά και αρχιτεκτονικά συγγράμματα . Στην Ελλάδα της εποχής του, έτσι κι’ αλλιώς, ο ένας έστελνε τα βιβλία του στον άλλο. Και πιστεύω τα διάβαζε και κράταγε ότι του πήγαινε (13) , όπως συμβαίνει σ’ όλους μας, συνειδητά ή υποσυνείδητα. Μόνο που εκείνος, μιλούσε και μεταμόρφωνε τα πάντα ποιητικά με το μοναδικό του δαιμόνιο.

Με στυλωμένα τα μάτια στο ίδιο το μνημείο, θα μας πει την ιστορία του , με τρόπο που άλλοι δεν μπορούν  και δεν τολμούν. Πάντα μέσα από τον Ναό της Αθηνάς θακούσουμε και τα πάθεια του Ναού και του γένους . Και  καθως προχωρεί στην δια του νού και λόγου ανασκαφή και την ερμηνεία της «αλήθειας» , δεν θα διστάσει να τα βάλλει και με το Χριστιανισμό.

Ολα αυτά έπαιξαν ρόλο στην μετά την πάνδημη κηδεία του λήθη , η οποία συστηματικά υποδόρια υποσκάφτηκε και στην οποία υπέπεσε . Όσο «Χριστιανός» και Έλληνας κι’ αν  ήταν, η αλήθεια του στο θέμα αυτό σίγουρα του κόστισε.    Δεν νομίζω προσωπικά ότι ήταν τόσο η πρόοδος των καιρών, ή η αλλαγή της σκυτάλης στους νεώτερους (14)  ή οι πελεκιές των ομότεχνων πολεμίων του που επέφεραν  τη λησμονιά, εξ’  άλλου πολλοί και ικανοί ομότεχνοί του νέοι  τον λάτρευαν. Κανείς τους όμως, όσο «προοδευτικός» ή «νεωτεριστής» κι’ αν ήταν , δεν τόπε τόσο ξεκάθαρα,  στα ίσια και ντόμπρα, όσο ο Παλαμάς, ότι ο Ναζωραίος , δηλαδή ο Χριστιανισμός, λάβωσε τον Παρθενώνα, ότι ο Χριστιανισμός έφταιγε για την κατάντια του αρχαίου πνεύματος. Εγώ θα το πάω μιά γραμμή πιό πέρα, και θα επαναλάβω του Γιαννόπουλου, διαλέγοντας τη λέξη «Ξενισμός», θα πώ, οτι « Ο Ξενισμός τον αποτελειώνει». Το «έγκλημα» που έλεγα μέχρι τώρα.

Κι’εδω είναι που έρχεται να μας βοηθήσει μιά φωνή, απ’τα παλιά κι’αυτή, να ξεκαθαρίσει τα πράγματα. Να καταλάβουμε τί ακριβώς γίνεται  : Η πιο καθαρή λοιπόν φωνή   στο θέμα αυτό, δεν ήταν άλλη πιστεύω εγώ σήμερα, από του Νίκου Ζαχαριάδη. Ο αριστερός αυτός ηγέτης, σε ένα άγνωστο σήμερα κείμενο του από το 1937, δηλαδή στα χρόνια της Μεταξικής δικτατορίας, μιλάει ανοιχτά και ξεκάθαρα, παρά τις όποιες αντιρρήσεις του με ορισμένα της κοσμοθεωρίας του ποιητή, ότι ο Παλαμάς δεν ήταν παρά ένα αγκάθι αλήθειας που πάση θυσία ήθελε να το ξεφορτωθεί όσο το δυνατό γρηγορότερα το τότε κατεστημένο, να τον στείλουν, όσο το συντομότερο στον τάφο.

Εδώ αξίζει να παραθέσουμε ότι ο Παλαμάς από το 1922 βρισκόταν σε αρνητικές σχέσεις με ορισμένους αριστερούς ποιητές, πρώτα και κύρια με τον Κώστα Βάρναλη, ο οποίος, είχε θιγεί από το ποίημα "Οι λύκοι", που είχε απαγγείλει ο Παλαμάς αμέσως μετά την μικρασιατική καταστροφή, αναφερόμενος στην πρώτη του στροφή σε «...Καλαμαράδες...»και «δημοκόπους...» και «...μπολσεβίκους». (15) Ο Βάρναλης χωρίς να χαριστεί στο «μπολσεβίκοι»   είχε απαντήσει στον σεβάσμιο ποιητή που  θαύμαζε απ’  τα μικράτα του , και την υποστήριξη του οποίου είχε απολαύσει λίγα χρόνια νωρίτερα αφ’ ότου τον  προσέγγισε . Από το περιοδικό «Μούσα» , είχε απαντήσει τον Οκτώβρη του 1922 με το ποίημα «Λευτεριά», με τελευταίο στίχο  ευθεία επίθεσή  στον Παλαμά (16).

Μετά λοιπόν τα πάρα πάνω, εντυπωσιάζει διπλά η υποστήριξη του Νίκου Ζαχαριάδη, και κάνει τη φαντασία να τρέχει στις συζητήσεις και διαβουλεύσεις που πιθανότατα έγιναν, μέχρι να αποφασιστεί και να δημοσιευτεί το τόσο σημαντικό  κείμενο του γενικού γραμματέα του ΚΚΕ, που ξεκινούσε με αφορμή τις φανφάρες και προτομές που στήνανε στο Παλαμά τις μέρες εκείνες οι άνθρωποι της αντίδρασης .

Έγραφε ο Ζαχαριάδης : «...κρύβουνε μια μεγάλη δόση υστεροβουλίας. Με το γιορταστικό κάθε φορά ντόρο γίνεται προσπάθεια να χαντακωθεί η ουσία, το βαθύ και πραγματικό νόημα της παλαμικής δημιουργίας. Δε θέλουνε ν' αποκαλύψουνε στα πιο πλατειά λαϊκά στρώματα το αληθινό περιεχόμενο του παλαμικού έργου, γιατί ένα τέτοιο πράμα δε συμφέρει στην πολυκέφαλη και ποικιλόμορφη αντίδραση.» (17)  Πρότεινε μάλιστα « κρατική έκδοση των απάντων του σε πολλές δεκάδες χιλιάδες αντίτυπα» με την πιο  «πλατειά εκλαΐκευση, με όλα τα μέσα, του έργου του» . Και υπογράμμιζε ότι ενώ οι αριστεροί είχαν «τις πιο μεγάλες ουσιαστικές και βάσιμες αντιρρήσεις για ορισμένες πλευρές του έργου του» πάρ’ολες τις επιφυλάξεις τους ένοιωθαν πραγματικά το παλαμικό έργο και δεν το φοβόντουσαν (οι αριστεροί) καθόλου. Κατέληγε δε ότι «τις αρνητικές πλευρές του τις ξεπερνάμε κριτικά-δημιουργικά» (18) . Υποστήριζε ότι η «αντίδραση» δεν ήθελε ο λαός να γνωρίσει το έργο του γιατί δεν ήθελε να φτάσουν στ’αυτιά του λαού « οι αλήθειες που ξεπηδάν λαμπρές και κοφτερές απ’  το καλύτερο μέρος του έργου του ποιητού». (19)

Όλα αυτά ακούγονται τόσο διαχρονικά και τόσο αληθινά σήμερα , άκρως επαναλαμβανόμενα !  Η ίδια τακτική της άρχουσο-κυβερνώσας τάξης (Καραμανλο-Παπανδρεο-Μητσοτακικό-Σαμαράδες, κτλ.) που ακόμη και σήμερα , οχι μόνο καρατομεί συστηματικά και  αποκλείει τόσους από τους ομοεθνείς μας και διαγράφει τόσους από τα παιδιά του λαού, απο τη συμμετοχική διαδικασία, το σχεδιασμό και τις αναθέσεις σε δικά της τέκνα, αλλα για λόγους γνωστούς στις πρακτικές και διαδικασίες τους, (βλ. Π.χ Ζαχοπουλιάδες, Βατοπέδια, Ζήμενς, κτλ. Κτλ), διαδικασίες και των δυό κομμάτων και των εκατέρωθεν μανδαρίνων , ακαδημαϊκοπανεπιστημιακών και άλλων του «χορού», δεν αφήνει το λαό να μάθει την αλήθεια, του στραβώνει με δημοσιοσχεστιτιμούς και πανυγήρια τα μάτια, και με υπουργούς πολιτισμού  που καταλαβαίνουν ως «αισθητική» μόνο εκείνο το κομμάτι της που βλέπουν τα μάτια, προτείνει την μεταφορά των «οψεων» των δυο νεοκλασσικών της Αρεοπαγίτου, και το πρόβλημα λύθηκε !!!!
Οι θέσεις του αμφιλεγόμενου απο την ιστορία γενικού  γραμματέα του κομμουνιστικού κόμματος, που σαν ανεξάρτητος μη κομμουνιστής μελετητής ο γράφων  δεν θα του συγχωρήσει την στάση και ρόλο του απέναντι στον Πλουμπίδη, εξηγεί νομίζω με τον καλύτερο τρόπο πολλά απ’ όσα συνέβησαν σχετικά με την υστεροφημία του ποιητή, αλλά και τον σχετικό πόλεμο που υπέστη από αρκετούς αριστερούς, προφανώς πολλούς από εκείνους που διαφωνούσαν με τον γενικό γραμματέα τους, σε πολιτικό επίπεδο.  

Το λάβωμα λοιπόν του Παρθενώνα συνεχίζεται , και συνεχίζεται δυστυχώς οχι μόνο η λήθη του Παλαμά, αλλά και η κοροϊδία του Ελληνικού λαού, με φανφάρες και δημοσιοσχεσιτικές διαδικασίες για παγκόσμια πανυγήρια . Ε, Οχι, κύριε Υπουργέ που έχετε και αδελφό αρχιτέκτονα ! Ας ρωτούσατε , που ελπίζω δεν θα το κάνατε, γιατι πιστεύω κανένας αρχιτέκτονας ουσίας δεν θα σας συμβούλευε ετσι . Η αρχιτεκτονική δεν ειναι μόνο όψεις. Οι όψεις δεν μπορούν να μεταφερθούν , οσο κι’αν τεχνικά κάτι τέτοιο γίνεται (που ειναι μάλιστα και πανάκριβο αλλά εχει προφανως και τις σχετικες του «μίζες»). Ας πάψει κάποια στιγμή η κοροϊδία, αλλά κι’αν δεν πάψει κατα πως φαίνεται το πράγμα , να μείνουν τουλάχιστον μερικές γραμμές για την ιστορία....

© Αντώνης Κ.Αντωνιάδης

© Αντώνης Κ.Αντωνιάδης
Αρχιτέκτων-Πολεοδόμος
τ.καθηγητής Αρχιτεκτονικής UTA
επανειλημμένως ασχοληθης με το θέμα του Μουσείου της Ακρόπολης
απο τον πρώτο μάλιστα Πανελλήνιο Αρχιτεκτονικό διαγωνισμό του 1977-78 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Θεοδωροπούλου Αύρα, « Πρώτες Μεταφράσεις», Νέα Εστία , Χριστούγεννα 1943, σ. 372

2. Ibid.  σ.372

3. Η σχέση του Παλαμά με τον Βάρναλη πέρασε κατά καιρούς κρίσεις, όμως η αλληλοεκτίμηση ήταν διαρκής. Για χρονικό και λεπτομέρειες της σχέσης αυτής βλ.  Χριστίνα Ντούνια, «Κώστας Βάρναλης-Κωστής Παλαμάς : οι σταθμοί μιάς μακρόχρονης σχέσης», εφημ. Η Αυγή , 23/11/2003 .

4. Νίκου Ζαχαριάδη , «Ο Αληθινός Παλαμάς» 1937 . Το δοκίμιο αυτό γραφτηκε στις φυλακές της Κέρκυρας, σε κομμάτια χαρτιού και λευκό πανί, με σκληρό μολύβι. Κατά τη διάρκεια της Μεταξικής δικτατορίας κυκλοφορούσε παράνομα σε δακτυλογραφημένο και πολυγραφημένα αντίτυπα . Η πρώτη καπως επίσημη δημοσίευσή του έγινε στο παράνομο περιοδικο «Πρωτοπόροι» τον Οκτώβρη-Νοέμβρη του 1943, και σε μορφή βιβλίου κυκλοφόρησε το 1944. Για ολα τα ανωτέρω της παρούσας υποσημείωσης και αναδημοσίευση του δοκιμίου βλ :  http://web.mac.com/palamas12/palamas/textsGR.html , Νίκος Ζαχαριάδης ,  όπου αναφέρεται ως :  Αντιγραφή από: http://www.politikokafeneio.com/neo/modules.php?name=News&file=article&sid=3123

5. Βλ. Ηλεκτρονικό περιοδικό http://www.greekarchitects.gr/index.php?maincat=1&newid=2220

6. Το ίδιο εχουν υποστηρίξει κι’ αλλοι .

7. Αυτά βέβαια τα αιτιολογεί πρώτος απ’  όλους ο Πλούταρχος . Για περισσότερα βλ Αντώνη Κ.Αντωνιάδη,  "Μεγάλα Έργα Μεγάλα λάθη", «Α+Τ» (Αρχιτεκτονική+Τεχνολογία), τεύχος νο.2 , Εκδόσεις Wiredart ,Μάιος 2004,σσ. 118-124

8. Για νοοτροπία ταβέρνας, βλ. άρθρο σχόλιο Δημήτρη Σεβαστάκη «Το ταλέντο του αρχιτέκτονα και η ιδιοτέλεια του εντολέα» σε http://www.greekarchitects.gr/index.php?maincat=26&newid=1967  , 26-1-2009

9. Βλ. Αντωνιάδη , Α.Κ. «Κατωπεριμενώματα : Κριτική του Μετά-Αρχιτεκτονικού χώρου» , Ελεύθερος Τύπος , Αθήνα 2007

10. Ο Παλαμάς εξισώνει το μάτι με την ψυχή :                                                                                              
 « ...Κυρά , το σπίτι μου έτοιμο πάντα για σε • κι ακόμα,
κι αχάλαστο κι ασύγκριτο, σπίτι άλλο • να η ψυχή μου.
Σήμερα ο τάφος σου, αύριο το κάστρο σου • η ψυχή μου....» (Φλογέρα, Λόγος Όγδοος, σ. 96)                                                                                                                                         

11. Ο Αυγέρης σημειώνει ότι  τα ελαττώματα , που του έχουν καταλογίσει κατά καιρούς όσοι τον κριτίκαραν , «δεν αναφέρονται στις ασυνέπειες της σκέψης του και τις παλινωδίες του, μα αφορούν κυρίως τη μορφή και το ποιητικό ύφος του κ’ είναι σε τελευταία ανάλυση παρατηρήσεις ωραιολογίας.» Βλ. Μάρκου Αυγέρη «Έλληνες Λογοτέχνες...» Εκδόσεις Χαρ. Μπουρας, τρίτη έκδοση, Αθήνα, σ. 132

12. βλ. Παλαμάς  «Το Μειδίαμα του Παρθενώνος», Εφημ. Εμπρός (υπογρ. «W»), 17 και 19 Φεβρ.1922, σ.1

13. Μάλιστα έγραφε δημοσιογραφικά επαινόντας οτι αρχαιολογικά και αρχιτεκτονικά βιβλία του άρεσαν, π.χ εχει γράψει σε κριτικά του δοκίμια για βιβλία των Τσούντα, Σωτηρίου, Ευγένιου Αντωνιάδη και άλλων.

14. Ο Παλαμάς ένθερμα παρέδωσε τη σκυτάλη, τόσο στον Βάρναλη όσο και στον Ρίτσο. Για την σχέση του με τον Βάρναλη, βλ. Ντούνια 2003 ανωτέρω.

15. Δεν έχω βρει αν ο Βάρναλης γνώριζε την επιφυλλίδα του Παλαμά «Πως σφάζουν οι Μπολσεβίκοι», που είχε δημοσιεύσει με το ψευδώνυμο «W» στο Εμπρός από τις 4 Αυγούστου 1920 σ.1. Στο συγκεκριμένο αναφέρεται  ο «W»(Κατά τη βιβλιογραφία του Κατσίμπαλη-ο Παλαμάς) στο περιστατικό της σφαγής του Τσάρου Νικολάου και της οικογενείας του , και σκηνοθετηθέντος παραπλανητικού περιστατικού με τραίνο, κτλ. Χαρακτηρίζει ως «ομάδα αγρίων» τους δεσμοφύλακες της οικογένειας του Τσάρου, Εβραίους, Ρώσσους και  Λεττούς , τον δε αρχηγό τους Ζουρόβσκη αποκαλεί «κάθαρμα», χωρίς να αναφέρει πουθενά πηγή των πληροφοριών του. 

16. Τα σχετικά με τη διένεξη Βάρναλη-Παλαμά και τους στίχους από το ποίημα «Λύκοι» του Παλαμά και «Λευτεριά» του Βάρναλη, και τα δυο αμέσως μετά την Μικρασιατική καταστροφή , το 1922, τα παίρνω από το άρθρο της Χριστίνα Ντούνια, «Κώστας Βάρναλης - Κωστής Παλαμάς: οι σταθμοί μιας μακρόχρονης σχέσης» , Εφημ. Η Αυγή , 23-11-2003
17. Op.Cit Νίκου Ζαχαριάδη , «Ο Αληθινός Παλαμάς» 1937

18. Ομοίως

19. Ομοίως