Πανεπιστήμια σε κατεύθυνση ιδιωτικής επιχείρησης

Το GreekArchitects.gr στα πλαίσια της ενότητας του «Διαλόγου για την Αρχιτεκτονική» στην ενότητα «Θεσμικό Πλαίσιο» αναδημοσιεύει μια σειρά παλαιότερων άρθρων σχετικά με το επίκαιρο θέμα της «Απευθείας Ανάθεσης σε Α.Ε.Ι μελετών με την αιτιολογία του ερευνητικού προγράμματος».

Όπως παρατηρείται το θέμα κάθε άλλο παρά πρόσφατο είναι και η αναδημοσίευση αυτή (με την ευγενική παραχώρηση του κ. Σαρηγιάννη, από το προσωπικό του αρχείο) φωτίζει μερικές από τις πτυχές του προβλήματος, καθώς και τον τρόπο που έγινε η αρχή.

Αλέξιος Βανδώρος

Το 1964, όταν αρκετοί καθηγητές απολάμβαναν σημα­ντικά μεγάλο μερίδιο από το δημόσιο και ιδιωτικό τομέα μελετών, ο καθηγητής Πολεοδομίας Αντώνης Κριεζής τόλμησε, μέσα σε θύελλα αντιδράσεων, αντί να ανοίξει ιδιωτικό γραφείο, να ιδρύσει το Σπουδαστήριο Πολεοδομικών Ερευνών, στο οποίο εκπονούντο περιορισμένος αριθμός ερευνών από το επιτελείο της τότε έδρας και πληθώρα εξωτερικών ερευ­νητών, πανεπιστημιακών και άλλων, διαφόρων ειδικοτήτων.

Ο Κριεζής δεν αμειβόταν για τη συμβολή του αν και εργαζόταν όσο και οι επιμελητές και Βοηθοί του.

Με τις πρότυπες μελέτες αυτές αναπτύσσονταν οι θεωρητικές βάσεις της Πολεοδομίας και Χωροταξίας και χρησίμευαν ως υποδείγματα για τους ιδιώτες μελετητές αλλά και τις δημό­σιες υπηρεσίες που εκπονούσαν χω­ροταξικές και πολεοδομικές μελέτες, πέρα από τις θεωρητικές · γνώσεις που αποκτούσαμε και που εκφράζο­νταν σε διδακτορικές διατριβές και δημοσιεύσεις, και φυσικά όλο αυτό το υλικό και π γνώση εχρησιμοποιείτο παράλληλα στην εκπαιδευτική διαδι­κασία.

Το όραμά μας ήταν, το μέτρο αυτό να επεκταθεί και στις άλλες επιστημο­νικές περιοχές, ώστε το εκπαιδευτικά δυναμικό του ΕΜΠ να μην είναι ανα­γκασμένο να διατηρεί ιδιωτικό γρα­φείο για να συμπληρώνει τον απαρά­δεκτα χαμηλό μισθό του, αλλά και να διατηρεί την επαφή του με την πράξη και την έρευνα.

Μετά το 1990, που αναπτύχθηκε ο θεσμός των ερευνητικών προγραμμά­των, ελπίσαμε ότι θα επιτυγχάνετο η απασχόληση των καθηγητών μέσα στο πανεπιστήμιο και θα έσβηνε «το ιδιωτικό γραφείο του κ. καθηγητού».

Δυστυχώς, τα πράγματα πήραν τη χειρότερη δυνατή κατεύθυνση. Πα­κτωλός χρημάτων έτρεξε στα ΑΕΙ, τα περισσότερα μέλη των οποίων χρησι­μοποίησαν το θεσμό του ερευνητικού προγράμματος ως άσκηση ιδιωτικού επαγγέλματος και μάλιστα μέσα στο ΑΕΙ, όπου είχαν δωρεάν εξοπλισμό, προσωπικό, φως, νερό και τηλέφωνο και όπου έφθασαν να διακινούν δισε­κατομμύρια και εκατοντάδες εξωτερι­κούς εργαζόμενους.

Ο θεσμός δεν είναι κακός, αλλά όταν αυτά ξεπερνούν ορισμένα όρια, αναρωτιέται κανείς, πότε ο συγκεκρι­μένος καθηγητής ασχολείται με το εκ­παιδευτικό του έργο και, ακόμη, αν τα προϊόντα είναι έρευνες και πρότυπες μελέτες ή είναι τρέχουσα εργασία ενός κοινού μελετητικού γραφείου και χωρίς καμιά σχέση με την εκπαίδευ­ση.

Βασική προϋπόθεση για τη σωστή εφαρμογή του θεσμού, είναι αυτή η δραστηριότητα να ελέγχεται πλήρως από το πανεπιστήμιο, και οικονομικά οι αμοιβές να καταβάλλονται ως πρό­σθετη αμοιβή μισθού, όμως σχεδόν το σύνολο των καθηγητών χρησιμο­ποιεί Δελτία Παροχής Υπηρεσιών, το οποίο σημαίνει λειτουργία ιδιωτικού γραφείου (φορολογικά, αλλά και ου­σιαστικά).

Σημειώνεται μάλιστα, ότι η επιτρο­πή ερευνών του ΕΜΠ είχε θέσει τότε όριο στις αμοιβές που θα εισέπραττε κάποιος καθηγητής με καταστάσεις και όχι με ΔΠΥ, στο ποσόν των 50.000 το χρόνο (!), εξανάγκαζε δηλαδή απροσχημάτιστα όποιον ήθελε να απασχοληθεί σε ερευνητικό πρόγραμμα να συμπεριφερθεί ως ελεύθερος επαγγελματίας.

Σχεδόν με την ίδρυση της λειτουρ­γίας της Επιτροπής Ερευνών, ορίστη­κα από τη Γενική Συνέλευση του Τμή­ματος Αρχιτεκτόνων εκπρόσωπος του Τμήματος, αλλά παραιτήθηκα πολύ γρήγορα, διότι το σύνολο των μελών του όδευαν με περισσή υπερηφάνεια σε πλαίσιο ιδιωτικής επιχείρησης.

«Επιχειρηματικό πανεπιστήμιο»

Άλλωστε το επαναλαμβανόμενο μο­τίβο σε αλλεπάλληλα άρθρα στην εφη­μερίδα «Το Βήμα», επαίρονταν για το «επιχειρηματικό πανεπιστήμιο» που οικοδομούσε η Ε. Ερευνών του ΕΜΠ.

Με αφορμή την κατάληψη της Πολυτεχνι­κής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης από τους φοι­τητές, οι οποίοι διαμαρτύρο­νταν   για   την αρπαγή   πανε­πιστημιακών χώρων για γραφεία εργαστηρίων και καθηγητών, δημοσιεύτηκαν στην «Ελευθεροτυπία» δύο άρθρα μου (28 Μαρτίου και 26 Σεπτεμβρίου 1994), το πρώτο από τα οποία η σύνταξη της εφημερίδας τιτλοφόρησε αυθαίρετα αλλά εύστοχα «Όταν τα πανεπιστήμια γίνονται μαγαζάκια». Για τα άρθρα αυ­τά, λέγεται ότι ελέχθη στην επιτροπή ερευνών του ΕΜΠ ότι «ο Σ. είναι η 5η φάλαγγα του ΕΜΠ». Στα άρ­θρα αυτά, επεσήμαινα, ανάμεσα στα άλλα, ότι ένας ελάχιστος αριθμός καθηγη­τών διαχειρίζεται εκατοντάδες εκα­τομμύρια, γεγονός που κατά τη γνώμη μου είναι τουλάχιστον ιδιαίτερα ανη­συχητικό, σημείωνα τις διασυνδέσεις με ιδιωτικές εταιρείες (υπεργολαβίες) και, ακόμη, επεσήμαινα για την «αποκλειστική απασχόληση» ότι «... η εφαρμογή του πρόσφατου νό­μου θα δημιουργήσει περισ­σότερα προβλήματα από όσα θα επιλύ­σει».

Το 1992, το υπουργείο Παιδείας αύξησε τους μι­σθούς εκείνων των καθηγητών που δεν ασκούν ελεύθερο επάγγελμα (αποκλειστι­κής απασχόλησης) κατά το ευτελές ποσόν του 35%, (εξαιρώ­ντας τα ερευ­νητικά προ­γράμματα), το μέτρο θα μπο­ρούσε να οδηγήσει σε κάποια εξυγίανση, αν επέ­τρεπε περιορισμένα περιθώρια εκπό­νησης μελετών, ελεγχόμενων όμως, από το ίδρυμα, ώστε να μην αποκοπεί ο διδάσκων από την πράξη σε τομείς όπως η κατασκευή (αρχιτεκτόνων, πολιτικών μηχανικών, κ.ά.).

Αντί αυτού όμως, με τη συνεργασία και του υπουργείου, καλύφθηκε με έναν διάτρητο νομικίστικο τρόπο η συνέχιση της ύπαρξης των ιδιωτικών γραφείων με την παράλληλη λήψη του ευτελούς ποσού του 35%.

Υποτροφίες με φόρο

Ας δούμε ένα άλλο παράδειγμα για το που οδηγεί η εμμονή της αντιμετώπισης της πανεπιστημιακής απασχόλησης με τα ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια: Η Σύγκλητος αποφάσισε να χορηγήσει σειρά υποτροφιών σε υποψήφι­ους διδάκτορες, από 100.000 το μήνα.

Αντί αυτό το ποσό να περάσει σε κωδικό υποτροφιών, δίδεται στους υποψηφίους ως αμοιβή για«πλασματική» εργασία, με Δελτίο Παροχής Υπηρεσιών. Το αποτέλεσμα, είναι το πρωτοφανές (στα εκπαιδευτικά χρονικά φαινόμενο) να φορολογείται η υποτροφία, με φόρο εισοδήματος, χαρτόσημα, ασφάλιση και άλλες κρατήσεις, και για όσους δεν είναι τεχνικοί και δεν ανήκουν στο ΤΣΜΕΔΕ (αρχαιολόγοι, κοινωνιολόγοι, οικονομολόγοι κ.λ.π.), τους υποχρεώνει, να εγγραφούν στο ΤΕΒΕ, με αποτέλεσμα από τις 100.000 να φτάνουν στα χέρια τους μόνο 40.000! (και αν φορολογηθούν με τα «αντικειμενικά κριτήρια», ακόμη λιγότερο).

Ακόμη, τους παραδίδει στα χέρια ορισμένων καθηγητών οι οποίοι ερμηνεύουν την υποτροφία κατά γράμμα ως «αμοιβή» και τους υποχρεώνουν να εργάζονται στις ασκήσεις των φοιτητών ή αλλού.

Όμως το έξυπνο πουλί, από τη μύτη πιάνεται. Το υπουργείο Οικονομικών, εφαρμόζοντας κατά γράμμα τη νομοθεσία, ζητεί, από τα ιδιωτικής πλέον και όχι Πανεπιστημιακής μορφής, εκπονούμενα ερευνητικά προγράμματα τον νόμιμο ΦΠΑ, που ανέρχεται στο 18% του συνολικού ποσού χρηματοδότησης.

Το υπουργείο ζητεί ακόμη αναδρο­μική καταβολή ΦΠΑ της τάξεως μερικών δεκάδων δισ. από κάθε πανεπιστήμιο, ο αντιπρόεδρος της επιτρο­πής ερευνών του ΕΜΠ ομολογεί στη Σύγκλητο ότι μάλλον έχει αποτύχει το σύστημα του (αλλά δεν παραιτείται) και οι εξωτερικοί εργαζόμενοι στα ερευνητικά προγράμματα, κυρίως το βοηθητικό και τεχνικό προσωπικό, που έπαιρνε γύρω στις 160.000 δρχ. το μήνα (καθαρά 125.000), βλέπει να πέφτει ο μισθός τους σης 100.000 μη­νιαίως (και οι του ΤΕΒΕ στις 70.000), οι δε υπότροφοι υποψήφιοι διδάκτο­ρες, που αναφέραμε, θα εισπράττουν τώρα από τις 100.000 της υποτροφίας τους μόνο τις 30.000, όλοι δε απειλούνται με αναδρομική πληρωμή ΦΠΑ και με πρόστιμα για τα οποία θα πρέπει να πληρώσουν σχεδόν όλα όσα έχουν · ώς τώρα εισπράξει!

Θα βάλουμε όμως μυαλό να ξαναφέρουμε το πανεπιστήμιο σε πανεπι­στημιακά πλαίσια, ή θα βρούμε πάλι τρόπους να βολευτούν οι καταστά­σεις και τα κυκλώματα;

Του Γ. Μ. Σαρηγιάννη
Με την ευγενική παραχώρηση του συγγραφέα.

Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία στις 13-08-1996