Κατακόρυφη Αθήνα, φαντασιακή Αττική

To 1921 o Mies van der Rohe συμμετείχε σε έναν από τους πρώτους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς που είχαν ως θέμα τον σχεδιασμό ενός πύργου. Η πρόταση του αγνόησε επιδεικτικά τα ζητούμενα του διαγωνισμού, τις κατασκευαστικές δυνατότητες και τα αισθητικά πρότυπα της εποχής, με αποτέλεσμα να μην κριθεί άξια ούτε καν για δημοσίευση στον κατάλογο των αποτελεσμάτων. Ο Mies αντιμετώπισε τον διαγωνισμό της Friedrichstrasse περισσότερο ως μια ευκαιρία για να εκθέσει στο κοινό τις ιδέες του.[1] Η συγκεκριμένη μελέτη ήταν ένα πείραμα, μια σχεδιαστική άσκηση, όπου ο νεαρός Mies διερεύνησε ορισμένες από τις βασικές αρχές  του μεταπολεμικού έργου του. Η αρχιτεκτονική του υαλοπετάσματος, της διαφάνειας και των αντανακλάσεων κρίθηκε ως ανεφάρμοστη το 1921. Σε πείσμα, όμως, των κριτών του διαγωνισμού, η ουτοπική πρόταση του Mies έμελλε να εξελιχθεί σε ένα από τα κυρίαρχα πρότυπα των μεταπολεμικών μητροπόλεων και σε ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα στοιχεία της μοντέρνας εικονογραφίας.

 

[Εικ. 1. Mies van der Rohe, Μελέτη για ουρανοξύστη στη Friedrichstrasse, Βερολίνο, 1921. Πηγή: Terens Riley and Barry Bergdoll (Επιμ.), Mies in Berlin, Νέα Υόρκη: The Museum of Modern Art, 2001, σ.181.]

 

Η συμβολική διάσταση των πύργων είναι αλληλένδετη με την οικονομική ανάπτυξη της καπιταλιστικής κοινωνίας. Καθ' όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα η αρχιτεκτονική των πύργων διερευνά τα όρια της οικοδομικής τεχνολογίας και εκφράζει την πίστη στις ανθρώπινες δυνατότητες. Η αρχιτεκτονική των πύργων προσφέρεται για νεωτερικές αναζητήσεις ενώ, όπως δείχνει και το παράδειγμα του διαγωνισμού της  Friedrichstrasse, οι μελέτες των νέων πύργων συχνά κινούνται στο πεδίο του φαντασιακού.

 

[Εικ. 2. Σχέδιο του Vincent Scully το οποίο απεικονίζει το Ξενοδοχείο Hilton σε σχέση με την Ακρόπολη και τον Υμηττό (1963). Πηγή: Κώστα Η. Μπίρη, Αι Αθήναι, Αθήνα: Μέλισσα, 1966]

 

Μέχρι πρόσφατα οι πύργοι, και γενικά τα ψηλά κτήρια, αποτελούσαν ένα απωθημένο θέμα για τις ελληνικές πόλεις. Η σχέση της Αθήνας με την κατακόρυφη ανάπτυξη υπήρξε ιδιαίτερα προβληματική. Αυτό οφείλεται τόσο στα φυσικά χαρακτηριστικά του τοπίου της Αττικής όσο και σε ορισμένες ατυχείς ιστορικές συγκυρίες. Η θεωρία περί της δυσαρμονίας των μεγάλων κτηριακών αντικειμένων με το αθηναϊκό τοπίο τεκμηριώθηκε από τον Vincent Scully κατά τη φάση δημιουργίας του Hilton, του πρώτου "ψηλού" αθηναϊκού κτηρίου, στις όχθες του Ιλισού.[2]  Η δημιουργία ενός μικρού αριθμού υψηλών κτηρίων στην Αθήνα από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 μέχρι το 1985 ελάχιστα συνέβαλε στην αποδοχή τους από τον αθηναϊκό πληθυσμό. Το γεγονός αυτό οφείλεται στην αναπόφευκτη ταύτιση τους με την περίοδο της δικτατορίας, αλλά και στη μέτρια γενικά αρχιτεκτονική τους που στις περισσότερες περιπτώσεις δεν κατάφερε να ξεφύγει από το πρότυπο της πολυώροφης πολυκατοικίας.

 

[Εικ. 3. Άποψη του Πύργου Αθηνών από την οδό Μιχαλακοπούλου. Αρχιτέκτων Ι. Βικέλας, 1967.]

 

Από το σύνολο των πύργων της Αθήνας[3] ξεχωρίζουν οι πύργοι που μελέτησε ο Ιωάννης Βικέλας κατά μήκος της οδού Κηφισίας: ο Πύργος των Αθηνών στους Αμπελοκήπους, το Ξενοδοχείο President, ο πύργος απέναντι από το Γηροκομείο (γνωστός και ως "Εκθεσιακό Κέντρο Αθηνών"), το "πράσινο κτήριο" της ΕΔΟΚ ΕΤΕΡ στην Αγία Βαρβάρα και ο Πύργος "Atrina" στο Μαρούσι. Τα πέντε παραπάνω κτήρια έχουν καθοριστική συμβολή στη διαμόρφωση της αντιληπτικής δομής της Λεωφόρου Κηφισίας.[4] Λόγω του μεγέθους τους, αλλά και των βασικών συνθετικών επιλογών τους, αποτελούν τα πλέον χαρακτηριστικά τοπόσημα της Λεωφόρου Κηφισίας από τους Αμπελοκήπους μέχρι το Μαρούσι. Οι πύργοι του Ι. Βικέλα επιτυγχάνουν να προσελκύσουν το οπτικό ενδιαφέρον των διερχόμενων αλλά και να διατηρήσουν μια οριακή σχέση ισορροπίας με το αστικό περιβάλλον. Στον Πύργο "Atrina", η επανάληψη των τριών γυάλινων όγκων προσφέρει στη σύνθεση την απαιτούμενη ένταση ώστε να προσελκύσει το βλέμμα του διερχόμενου παρατηρητή. Ενώ στο ξενοδοχείο President η δυσανάλογη σχέση κλίμακας μεταξύ του πολυώροφου κτηρίου και του περιβάλλοντος του αποφορτίζεται χάρη στον επιμερισμό του κτηρίου σε δύο κατακόρυφους όγκους. Ένα ακόμη βασικό χαρακτηριστικό των έργων του Ι. Βικέλα αφορά στον σχεδιασμό των ανοικτών χώρων των κτηριακών συγκροτημάτων και τη σύνδεση τους με το πλέγμα των δημόσιων χώρων της περιβάλλουσας πόλης. Ο υπαίθριος χώρος αντιμετωπίζεται άλλοτε ως ένα "πράσινο χαλί" φυσικών διαμορφώσεων -όπως πίσω από το "πράσινο κτήριο" στην Αγία Βαρβάρα- και άλλοτε ως μια "σκληρή επιφάνεια" συγκέντρωσης και αναψυχής -όπως στον Πύργο Αθηνών- ακολουθώντας τα πρότυπα της αμερικανικής plaza.[5]

 

[Εικ. 4. Ι. Βικέλας, Εκθεσιακό κέντρο Αθηνών, 1979.]

 

Μέσα από την αρχιτεκτονική του Ι. Βικέλα μπορούμε να αντιληφθούμε την εξέλιξη των αισθητικών προτύπων της μεταπολεμικής αθηναϊκής κοινωνίας. Ο Ι. Βικέλας εισήγαγε στους αθηναϊκούς πύργους τη χρήση του υαλοπετάσματος, το οποίο είχε πλέον καθιερωθεί στην Αμερική από τον Mies van der Rohe. Η χρήση του υαλοπετάσματος ικανοποίησε τις αισθητικές απαιτήσεις της τοπικής οικονομικής ελίτ και προσέδωσε στα αθηναϊκά κτήρια γοήτρου την ιδιαίτερη ταυτότητα τους. Από την άποψη αυτή οι πύργοι του Ι. Βικέλα είχαν καθοριστική συμβολή τόσο στη διάδοση της μοντέρνας εικονογραφίας στην ελληνική πόλη όσο και στη διαμόρφωση της συμβολικής διάστασης της.[6]

Η αναφορά στους πύργους του Ι. Βικέλα είναι σήμερα επίκαιρη καθώς τα τελευταία χρόνια διαπιστώνεται ένα ζωηρό ενδιαφέρον για τα ψηλά κτήρια στις ελληνικές πόλεις. Μέσα από αναφορές στον τύπο, συζητήσεις σε διαδικτυακά fori και ιστολόγια, αλλά και αφιερώματα αρχιτεκτονικών περιοδικών[7], το ζήτημα των ψηλών κτηρίων επανέρχεται στο προσκήνιο. Το ενδιαφέρον αυτό κορυφώθηκε, μάλιστα, τον περασμένο Ιούνιο μέσα δύο ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις: την αναδρομική έκθεση για το έργο του Ι. Βικέλα στο Μουσείο Μπενάκη και την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του διαγωνισμού για τον Πύργο του Πειραιά που διοργάνωσε το GreekArchitects[8].

 

[Εικ. 5. Ι. Βικέλας, Πύργος "Atrina", 1976.]

 

Σήμερα, η συζήτηση για τα ψηλά κτήρια στην Αθήνα μπορεί να τεθεί σε διαφορετική βάση, μακριά από τις ιδεολογικές διαμάχες της μεταπολεμικής περιόδου και της μεταπολίτευσης. Μετά την ολοκλήρωση των μεγάλων έργων υποδομής του 2004, η κλίμακα του αστικού τοπίου, των νέων οδικών αξόνων και των μεγάλων κτηριακών αντικειμένων, είναι τελείως διαφορετική από ό,τι πριν από δέκα μόλις χρόνια. Εκτός όμως από την πόλη, αλλάζουν και οι άνθρωποι. Έτσι, η νεώτερη γενιά κατοίκων, που γεννήθηκαν μετά το 1975, είναι σε μεγάλο βαθμό αποστασιοποιημένη από τα γεγονότα που σημάδεψαν τη μεταπολεμική ανάπτυξη της Αθήνας. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι τα ψηλά αθηναϊκά κτήρια ασκούν στους νεώτερους κατοίκους της πόλης μια ιδιαίτερη γοητεία. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Πύργου "Απόλλων" στην Πανόρμου. Το συγκεκριμένο κτήριο σίγουρα δεν διακρίνεται για την ποιότητα της αρχιτεκτονικής του, καθώς δεν αποτελεί παρά μια πολυκατοικία σε δυσανάλογη μεγέθυνση. Παρ' όλα αυτά, σήμερα, θεωρείται ιδιαίτερα δημοφιλές για ένα μέρος του αθηναϊκού πληθυσμού. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο σημείο της πόλης, ένα κομμάτι του αθηναϊκού "μύθου", το οποίο προσφέρεται για την αφήγηση σύγχρονων αστικών ιστοριών.[9] 

 

[Εικ. 6. Πύργος "Απόλλων", 1973.]

 

Ο πρόσφατος διαγωνισμός για τον Πύργο του Πειραιά έθιξε ένα ευρύ πλαίσιο ζητημάτων το οποίο δεν εξαντλήθηκε στο πρόβλημα της αναμόρφωσης των όψεων, αλλά άγγιξε την ευρύτερη προβληματική της αρχιτεκτονικής της σύγχρονης πόλης. Η προκήρυξη του διαγωνισμού έδωσε στους συμμετέχοντες μεγάλη ελευθερία κινήσεων με αποτέλεσμα την κατάθεση ενός μεγάλου αριθμού αξιόλογων συμμετοχών που κατέστησαν το έργο των κριτών ιδιαίτερα δύσκολο. Ένας πρώτος διαχωρισμός των συμμετοχών, ο οποίος αναδείχθηκε μέσα από τις τοποθετήσεις των μελών της κριτικής επιτροπής[10], μπορεί να γίνει ανάμεσα στις προτάσεις που αντιμετώπισαν το πρόβλημα της αναμόρφωσης των όψεων με πραγματιστική διάθεση και τις προτάσεις εκείνες που εξέλαβαν τη μελέτη του Πύργου ως αφορμή για τη διερεύνηση νέων ιδεών, ανεξαρτήτως της δυνατότητας εφαρμογής τους στο άμεσο μέλλον:

Στην πρώτη κατηγορία θα συναντήσουμε προτάσεις όπως το "Athena Lighthouse" (656 - G. Griggs και W. Lu)[11] και "Chameleon" (268 - Μ. Ηλιάκης, Μ. Ρεμούνδου και Α. Κουβελά)[12]. Κοινό χαρακτηριστικό των δύο διακριθέντων προτάσεων είναι η διαμόρφωση αισθητικά άρτιων κτηριακών επιδερμίδων, ικανών να κατασκευαστούν με τις δυνατότητες της σημερινής τεχνολογίας, οι οποίες ενσωματώνουν παθητικές τεχνικές εξοικονόμησης ενέργειας. 

 

[Εικ. 7. G. Griggs και W. Lu, "Athena Lighthouse". Τρίτο βραβείο στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό Πύργος Πειραιά 2010.] 

 

Η δεύτερη κατηγορία, η οποία περιλαμβάνει έργα τα οποία διαπνέονται από πειραματική διάθεση, είναι ιδιαίτερα ετερογενής. Εδώ θα συναντήσουμε προτάσεις όπως το "Windscraper" (110 - M. Hollwith και M. Kushner)[13] που αντιμετώπισαν τον Πύργο ως αφορμή για τη διερεύνηση των νέων πράσινων τεχνολογιών. Το "Windscraper", που τιμήθηκε με το πρώτο βραβείο, αποτελεί μια αισιόδοξη πρόταση η οποία εκφράζει την πίστη ότι οι νέες τεχνολογίες είναι ικανές να δώσουν λύσεις στα περιβαλλοντικά προβλήματα.  Όπως. βέβαια, επισημάνθηκε και από τα μέλη της κριτικής επιτροπής, η συγκεκριμένη μελέτη επικεντρώνεται περισσότερο στη μετάδοση ενός ισχυρού μηνύματος για τις δυνατότητες της πράσινης τεχνολογίας παρά στην άρτια αρχιτεκτονική επίλυση της.

 

[Εικ. 8. M. Hollwith και M. Kushner , "Windscraper". Πρώτο βραβείο στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό Πύργος Πειραιά 2010.] 

 

Στην ίδια κατηγορία θα συναντήσουμε μια σειρά από προτάσεις με ιδιαίτερη συμβολική διάσταση: Η συμμετοχή που έλαβε το 2ο βραβείο (311- D. Safiullin και I. Prytkova)[14] βασίζεται στη σουρεαλιστική ιδέα της μετατροπής του πύργου σε έναν καταρράκτη από θαλασσινό νερό. Η πρόταση "Engineered Biotopes" (358 - Α. Γράψα και Κ. Χάλαρης)[15] χρησιμοποιεί τη ρομποτική τεχνολογία για να μετατρέψει τον πύργο σε έναν βιότοπο για έντομα και πουλιά. Ενώ η πρόταση "Elaionas" (298 - Δ. Γιαννίσης, Ν. Σμυρλής, Κ. Παπανικολάου, Φ. Σούλος)[16] προτείνει τη μετατροπή του πύργου σε έναν κατακόρυφο ελαιώνα, προσδίδοντας έμφαση σε ένα σύμβολο του φυσικού τοπίου της Αττικής. Σε αντίθεση με το "Windscraper", οι παραπάνω μελέτες χαρακτηρίζονται από ένα ρομαντικό πνεύμα το οποίο εκφράζει τη διάθεση αποστασιοποίησης από το μοντερνιστικό ήθος του 20ου αιώνα. Στην κατεύθυνση αυτή επιλέγεται η ανάδειξη νέων φυσικών προτύπων. Ο πύργος από σύμβολο προόδου μετασχηματίζεται σε "βιότοπο", σε "καταρράκτη" και σε "ελαιώνα".

 

[Εικ. 9. Α. Αντονάς και Κ. Κουτσογιάννη, συμμετοχή στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό Πύργος Πειραιά 2010.] 

 

Στο σημείο αυτό είναι αναγκαίο να αναφερθούμε στην πρόταση του Α. Αντονά (253 - σε συνεργασία με την Κ. Κουτσογιάννη)[17]. Ο Αντονάς αναφέρεται στην ιδιαίτερη ιστορία του Πύργου του Πειραιά και επισημαίνει ότι η διαγραφή της μέσα από μία νέα αρχιτεκτονική πρόταση θα αποτελούσε μια επιπόλαιη επιλογή. Αντί για τη διαγραφή ενός συμβόλου δύναμης, ο Αντονάς προτείνει τη δημιουργία ενός "ζωντανού μνημείου ακύρωσης". Στην πρόταση του, η έννοια της ακύρωσης αναδεικνύεται μέσα από τη διαμόρφωση ενός νέου "μοντέρνου ερειπίου" το οποίο συντίθεται από ανακυκλωμένα μέρη κατεστραμμένων πλοίων.

Τα αποτελέσματα του διαγωνισμού μπορούν να μας οδηγήσουν σε ορισμένα ενδιαφέροντα συμπεράσματα: Καταρχήν διαπιστώνουμε ότι, όπως και το 1921 στο Βερολίνο έτσι και το 2010 στον Πειραιά, ο διαγωνισμός για τον σχεδιασμό ενός πύργου δίνει στους αρχιτέκτονες την αφορμή να ξεφύγουν από τα όρια της εφικτότητας και να διερευνήσουν νέες ιδέες στο πεδίο του φαντασιακού. Είναι άλλωστε δεδομένο ότι στην εποχή μας η επικοινωνιακή δύναμη της αρχιτεκτονικής έχει απεγκλωβιστεί από τους περιορισμούς της υλικότητας και συχνά αποσκοπεί στη μετάδοση μηνυμάτων. Στην περίπτωση του διαγωνισμού του Πειραιά, τα μηνύματα αυτά εκφράζουν δύο αντίρροπες τάσεις:

Από τη μία πλευρά διακρίνεται η πίστη στις δυνατότητες της τεχνολογίας και την πρόοδο. Για πολλούς αρχιτέκτονες οι πύργοι εξακολουθούν να αποτελούν ένα πεδίο διερεύνησης των νέων τεχνολογικών δυνατοτήτων που σήμερα, βέβαια, επικεντρώνονται στην κατεύθυνση της πράσινης ανάπτυξης. Από την άλλη πλευρά βλέπουμε να αναπτύσσεται ένα νέο-ρομαντικό πνεύμα, συχνά συνοδευόμενο από κριτική - στοχαστική διάθεση, το οποίο αμφισβητεί την πίστη στα ιδανικά της ανάπτυξης και της προόδου που χαρακτηρίζει τη μοντέρνα αρχιτεκτονική αλλά και τη σύγχρονη "πράσινη" μετεξέλιξη της.

Ο διαγωνισμός του GreekArchitects δεν βοήθησε ιδιαίτερα την πόλη του Πειραιά να αντιμετωπίσει το πρόβλημα του Πύργου, τουλάχιστον όχι μέσα από τις προτάσεις που βραβεύθηκαν. Η συζήτηση, όμως, που άνοιξε μέσα από τον διαγωνισμό παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Η σημασία της δεν περιορίζεται στο ερώτημα περί της δυνατότητας δημιουργίας νέων ψηλών κτηρίων στην Αθήνα. Οι πύργοι αποτελούν μια διαχρονική πρόκληση για τους αρχιτέκτονες η οποία δεν εξαντλείται στην κατασκευαστική και μορφολογική επίλυση τους, αλλά αφορά πρωτίστως στη συμβολική διάσταση της αρχιτεκτονικής. Η φαντασιακή δύναμη της αρχιτεκτονικής των  ψηλών κτηρίων, που αναδείχθηκε μέσα από τον διαγωνισμό, δεν πρέπει να περιφρονείται. Αντιθέτως θα πρέπει να κρίνεται με σοβαρότητα και να αξιολογείται αυστηρά το ήθος και η ουσία των στοχασμών της.

 

Σημειώσεις

[1] Vittorio Magnago Lampugnani, "Berlin Modernism and the Architecture of the Metropolis" στο Terens Riley and Barry Bergdoll (Επιμ.), Mies in Berlin, Νέα Υόρκη: The Museum of Modern Art, 2001, σσ.43-44.

[2] Βλ. Κώστα Η. Μπίρη, Αι Αθήναι, Αθήνα: Μέλισσα, 1966, σσ.368-371.

[3] Για μια συνολική καταγραφή των αθηναϊκών πύργων βλ. "Οριζόντια Αθήνα, κατακόρυφη Αττική", Δομές 03 (2006), σσ.50-57.

[4] Βλ. Π. Δραγώνας, «Ο Πύργος και η Πλάζα. Η αστική διάσταση της αρχιτεκτονικής του Ι. Βικέλα» στο Ι. Βικέλας, Αθήνα: Καπόν, 2010, σσ.16-19.

[5] Ό.π.

[6] Ο Δ. Πορφύριος έχει χρησιμοποιήσει τον όρο "εικονογραφικός εποικισμός". Βλ. Δ. Πορφύριου, "Η μοντέρνα αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, 1950-1975, Θέματα Χώρου + Τεχνών 10 (1979), σσ.17-22.

[7] Βλ. το αφιέρωμα "Νέοι πύργοι" του περιοδικού Δομές 03 (2006), το ιστολόγιο Tall Athens, τη στήλη για τα Ψηλά Κτήρια του Α. Βανδώρου στο Greek Architects, το σχετικό forum στο SkyscraperCity, και βέβαια τις σύντομες αλλά εύστοχες αναφορές του Δ. Α. Φατούρου στο Ίχνος χρόνου, Αθήνα: Καστανιώτης, 2008, σσ.429-432.

[8] Βλ. http://www.greekarchitects.gr/competition2010/piraeus/gr/results.

[9] Όπως η ταινία "Εργένης" (1997) του Νίκου Παναγιωτόπουλου.

[10] Βλ. Piraeus Tower 2010. Changing the Face / Facades Reformation, Αθήνα: Greekarchitects.gr, 2010, σσ.15-38.

[11] Βλ. http://www.greekarchitects.gr/competition2010/assets/diarkisis/vraveia656_big.jpg

[12] Βλ. http://www.greekarchitects.gr/competition2010/assets/diarkisis/vraveia268_big.jpg

[13] Βλ. http://www.greekarchitects.gr/competition2010/assets/diarkisis/vraveia110_big.jpg

[14] Βλ. http://www.greekarchitects.gr/competition2010/assets/diarkisis/vraveia311_big.jpg

[15] Βλ. http://www.greekarchitects.gr/competition2010/assets/diarkisis/vraveia358_big.jpg

[16] Βλ. http://www.greekarchitects.gr/competition2010/assets/diarkisis/vraveia298_big.jpg

[17] Βλ. http://www.archdaily.com/69192/the-piraeus-tower-aristide-antonas/