Οι κανόνες προέρχονται από συνδετικές αρχές στη θεωρία της πολυπλοκότητας (complexity theory), στην αναγνώριση προτύπων (pattern recognition) και στην τεχνητή νοημοσύνη. Οποιοδήποτε αστικό τοπίο μπορεί να αναλυθεί σε κόμβους ανθρώπινης δραστηριότητας και στις διασυνδέσεις αυτών. Έπειτα, οι διασυνδέσεις θεωρούνται σαν ένα μαθηματικό πρόβλημα (εδώ ποιοτικά). Ο αστικός σχεδιασμός είναι πιο επιτυχημένος όταν δημιουργεί ένα συγκεκριμένο αριθμό συνδέσεων μεταξύ των κόμβων δραστηριοτήτων. Τα μαθηματικά κάθε αυτά εξαρτώνται από τη δημιουργία σχέσεων ανάμεσα από ιδέες: αυτή η ικανότητα αποτελεί το κεντρικό συνθετικό της ανθρώπινης νοημοσύνης. Η κατασκευή του οικοδομικού περιβάλλοντος καθορίζεται από δυνάμεις ανάλογες με αυτές που μας οδηγούν στο να «κάνουμε μαθηματικά».

Εισαγωγή.
Η αρχιτεκτονική και ο αστικός σχεδιασμός έχουν μέχρι στιγμής αντιτεθεί σε μια επιστημονική θεώρηση, εν μέρει, λόγω της υποκρυπτόμενης περιπλοκότητας και των δύο. Στην ιατρική, η οποία μέχρι πρότινος βασιζόταν τόσο στις προλήψεις όσο και στην επιστήμη, ίδιοι λόγοι καθυστέρησαν την ανάπτυξη επιστημονικών αρχών. Στο παρελθόν προσπάθειες να εκφραστεί ο αστικός σχεδιασμός σε θεωρητικούς όρους, εντοπίζοντας τις διαδικασίες εκείνες που καθορίζουν τις υπάρχουσες φόρμες, ελάχιστα συνεισέφεραν σε μια πραγματική ανάπτυξη. Σήμερα υπάρχουνε τρεις αξιόλογες προσπάθειες:

(1) Το καινοτόμο έργο του Christopher Alexander (Alexander, 1964, 1965, 2002· Alexander, Ishikawa, Silverstein, Fiksdahl-King και Angel 1977· Alexander, Neis, Αννίνου και King, 1987) αποτελεί τη ραχοκοκαλιά αυτού του κεφαλαίου·
(2) Η ανάλυση των αστικών σχεδίων σαν μορφοκλάσματα (fractals) τονίζει τις διασυνδεόμενες ιεραρχίες και τη μικροδομή (Batty και Longley, 1994· Batty και Xie, 1996)·
(3) H διατύπωση πολεοδομικών ερωτημάτων αναφορικά με τις σχέσεις και την κίνηση ρίχνει φως στις δυνάμεις που καθορίζουν την ανάπτυξη μιας πόλης (Hillier, 1996· Hillier και Hanson, 1984). Εδώ, λοιπόν, θα εστιάσουμε στις συνδετικές διεργασίες σαν βάση του αστικού ιστού.

Ο αστικός ιστός είναι μια πολυσύνθετη οργανωτική δομή που υπάρχει πρωτίστως στον χώρο ανάμεσα από τα κτίρια (Gehl, 1987). Κάθε κτίριο περικλείει και στεγάζει έναν ή περισσότερους ανθρώπινους κόμβους. Οι εξωτερικοί κόμβοι ποικίλουν από αυτούς που είναι ολοκληρωτικά εκτεθειμένοι, μέχρι αυτούς που έχουν διαφορετικούς βαθμούς μερικής περίφραξης. Ο αστικός ιστός αποτελείται από όλα τα εξωτερικά και συνδετικά στοιχεία, όπως πεζοδρόμια και πράσινες περιοχές, μονοπάτια και δρόμους, από έναν ποδηλατόδρομο έως έναν δρόμο ταχείας κυκλοφορίας. Εμπειρικές παρατηρήσεις πιστοποιούν πως όσο πιο δυνατές είναι οι συνδέσεις και όσο περισσότερη υποδομή έχει ο ιστός, τόσο περισσότερη ζωή έχει μια πόλη (Alexander, 1965· Gehl, 1987).

Η παρουσίαση ξεκινά με τη διατύπωση τριών γενικών αρχών, οι οποίες στη συνέχεια εξελίσσονται στη θεωρία του αστικού ιστού που παρέχει πρακτικούς κανόνες για διάφορες εφαρμογές και χρήσεις. Επίσης, εξετάζεται η ανάγκη για διαφορετικούς τύπους συνδέσεων. Ένα μαθηματικό συμπέρασμα σχετικά με την ακανονικότητα και την ασυμμετρία των συνδέσεων δείχνει γιατί ευθεία μονοπάτια, που φαίνονται συμμετρικά στο σχέδιο, είναι συχνά ανεπαρκή και μη λειτουργικά για διάφορους λόγους (Σχήμα 1). Στη συνέχεια, εξετάζεται ένα μοντέλο το οποίο χρησιμοποιείται στη μοριακή βιολογία και ταιριάζει σε ζεύγη τα στοιχεία με σκοπό την επίτευξη διασυνδέσεων.

 
Σχήμα 1. Η τοποθέτηση των κόμβων, καθώς και οι συνδέσεις ανάμεσά τους, οφείλουν να βελτιστοποιηθούν για την ανθρώπινη δραστηριότητα. (α) Τέσσερις κόμβοι τοποθετημένοι έτσι ώστε να δείχνουν «κανονικοί» από τον αέρα· ωστόσο αυτή η «κανονικότητα» δεν πετυχαίνει κάτι παραπάνω από την ελάχιστη διασύνδεση. (β) Πολλαπλή συνδεσιμότητα μεταξύ των τεσσάρων ίδιων κόμβων όπως φαίνεται στο σχέδιο.

Ύστερα εξετάζεται ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται οργανωμένη πολυπλοκότητα (organized complexity) σε μια πόλη. Η έλλειψη αρκετής πολυπλοκότητας μπορεί να καταστήσει μια πόλη νεκρή· ενώ εάν έχει πολυπλοκότητα χωρίς επαρκή οργάνωση, η πόλη καταντά χαοτική και ακατάλληλη για κατοίκηση. Η αύξηση του βαθμού οργάνωσης της πολυπλοκότητας αποτελεί ένα από τα πιο θεμελιώδη κίνητρα του ανθρώπινου είδους μέσα στα χρόνια. Μία από τις κυρίαρχες ιδέες της παρούσας εργασίας είναι πως η πόλη μιμείται τις διεργασίες της ανθρώπινης σκέψης, με την έννοια ότι και οι δυο εξαρτώνται από τη δημιουργία συνδέσεων. Αυτή η αναλογία κάνει τους υποκρυπτόμενους λόγους, που χτίζουμε περίπλοκα πράγματα, λιγότερο μυστήριους.

Το δεύτερο μισό αυτού του κεφαλαίου παραθέτει κάποιες εφαρμογές της θεωρίας. Οι δρόμοι και τα μονοπάτια αποτελούν τις συνδέσεις του ιστού και εξετάζουμε την κατά ζεύγη/μέρη δομή και την κατάλληλη ιεραρχία. Επίσης, υποδείξεις και πρακτικές συμβουλές για το πως να κτίζονται καλύτερες συνοικίες διατυπώνονται στη συνέχεια. Υπάρχουν τρόποι με τους οποίους ήδη υπάρχουσες συνοικίες μπορούν να αναπλαστούν. Αναφέρεται, επιπλέον, πως μπορεί να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα και αποδοτικότητα μιας εμπορικής περιοχής. Τέλος, η κατάλληλη χρήση των ορίων μελετάται. Πολλές φορές, υπάρχουν περιπτώσεις όπου κάποιος αντί να δημιουργεί συνδέσεις σε όλες τις κλίμακες, χρειάζεται να τις ελέγχει ή και να τις παρακωλύει. Λόγου χάρη, σε μια υγιή πόλη η αποσύνδεση δύο περιοχών, που μπορεί να καταστρέψει η μία την άλλη, είναι απαραίτητη.

Δομικές αρχές του αστικού ιστού.

Οι διεργασίες που δημιουργούν τον αστικό ιστό μπορούν να συνοψιστούν σε τρεις γενικές αρχές, που φυσικά δεν καλύπτουν απολύτως τα πάντα. Το πως αυτές μεταφράζονται σε πρακτικούς κανόνες σχεδιασμού, αναφορικά με συγκεκριμένες καταστάσεις, αναμένεται να περιγραφεί στο παρόν κεφάλαιο. Τα πάντα έχουν να κάνουν με συνδέσεις, καθώς και με την τοπολογία αυτών των συνδέσεων. Οι τρεις αρχές αυτές μπορούν να διατυπωθούν ως εξής:

(1) Κόμβοι. Ο αστικός ιστός ορίζεται από κόμβους ανθρώπινων δραστηριοτήτων των οποίων οι διασυνδέσεις οριοθετούν τον ιστό. Υπάρχουν διάφοροι τύποι κόμβων: το σπίτι, η δουλειά, το πάρκο, το κατάστημα, το εστιατόριο, η εκκλησία, κλπ. Τα φυσικά και αρχιτεκτονικά στοιχεία ενισχύουν τους κόμβους ανθρώπινης δραστηριότητας καθώς και τα συνδετικά μονοπάτια αυτών. Ο ιστός είναι αυτός που καθορίζει την χωροθέτηση και τον σχεδιασμό των κτιρίων, και όχι αντιστρόφως. Κόμβοι, πολύ απομακρυσμένοι ο ένας από τον άλλον, δε μπορούν να συνδεθούν με ένα μονοπάτι για πεζούς.

(2) Συνδέσεις. Συνδέσεις κατά ζεύγη σχηματίζονται ανάμεσα σε συμπληρωματικούς κόμβους. Τα μονοπάτια των πεζών αποτελούν σύντομα ευθεία τμήματα ανάμεσα από κόμβους· κανένα τμήμα δε πρέπει να ξεπερνά ένα συγκεκριμένο μέγιστο μήκος.  Για να διευκολύνουμε πολλαπλές συνδέσεις ανάμεσα σε δύο σημεία, κάποια μονοπάτια πρέπει αναγκαστικά να είναι καμπυλωτά ή ασύμμετρα. Επίσης, υπερβολικά πολλές συνδέσεις που συμπίπτουν υπερφορτώνουν το κανάλι. Επιτυχημένα μονοπάτια (που χρησιμοποιούνται) βρίσκονται πάντα στην ένωση (σύνορο/παρυφή) αναμεταξύ δύο περιοχών με διαφορετικά χαρακτηριστικά.

(3) Ιεραρχία. Εφόσον του επιτρέπεται, το αστικό δίκτυο αυτοοργανώνεται δημιουργώντας μια τακτοποιημένη ιεραρχία συνδέσεων σε διάφορα επίπεδα κλιμάκων. Περιέχει, λοιπόν, πολλαπλές συνδέσεις χωρίς να καταντά χαοτικό. Η διαδικασία οργάνωσης ακολουθεί μια αυστηρή σειρά: αρχίζοντας από τις μικρότερες κλίμακες (μονοπάτια) και καταλήγοντας προοδευτικά σε μεγαλύτερες κλίμακες (δρόμοι αυξημένης δυναμικότητας). Η έλλειψη κάποιου συνδετικού επιπέδου αποτελεί παθογένεια για τον ιστό. Μία ιεραρχία σπάνια δημιουργείται αμέσως, «με τη μία».

Η πρόταση αυτών των αρχών βασίζεται σε μαθηματικές παρατηρήσεις. Οι όροι δεν είναι καινούριοι (Lynch, 1960), μα η χρήση τους εδώ είναι πιο συγκεκριμένη από ότι ήταν σε προηγούμενες δουλειές μελετητών. Ως αποτέλεσμα, τα συμπεράσματα είναι πιο αξιόπιστα και οι επιτρεπόμενες λύσεις χαρακτηρίζονται από πιο συγκεκριμένα όρια. Η αστική ανάπτυξη έχει ακολουθήσει παρόμοιες αρχές τα περισσότερα χρόνια στην ιστορία. Ωστόσο, ο αστικός σχεδιασμός αυτού του αιώνα ενσωματώνει κανόνες οι οποίοι είναι, κατά πολλούς τρόπους, αντίθετοι στις προαναφερόμενες αρχές. Θα δείξω πως η υιοθέτηση αυθαίρετων σχεδιαστικών στιλ, τα οποία αντιτίθενται σε μαθηματικές αρχές, καταστρέφουν τον αστικό ιστό (Batty και Longley, 1994).

Συνδέσεις στην αρχιτεκτονική και τον αστικό σχεδιασμό

Η αρχιτεκτονική συνδέει τα δομικά στοιχεία και τους χώρους για να πετύχει συνοχή. Οι συνδέσεις στον αστικό σχεδιασμό φέρνουν σε επαφή τρεις ξεχωριστούς τύπους στοιχείων: τα φυσικά στοιχεία, τους κόμβους ανθρώπινης δραστηριότητας, και τα αρχιτεκτονικά στοιχεία. Παράδειγμα φυσικού στοιχείου αποτελεί το ρυάκι, ένα σύνολο δέντρων, ή μια επιφάνεια με γρασίδι. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες καθορίζουν τους κόμβους, όπως για παράδειγμα ο χώρος εργασίας ή κατοικίας, ένα κατάστημα, ή ένα σημείο όπου μπορεί κάποιος να καθίσει και να πιει τον καφέ του. Τα αρχιτεκτονικά στοιχεία περιλαμβάνουν οτιδήποτε οι άνθρωποι κτίζουν ώστε να συνδέσουν τα φυσικά στοιχεία, καθώς και να ενισχύσουν τους κόμβους δραστηριότητας.

Συνδέοντας τους κόμβους ανθρώπινης δραστηριότητας.

Οι αστικοί κόμβοι δεν καθορίζονται αποκλειστικά από κατασκευές, όπως ένα εξέχον κτίριο ή ένα μνημείο. Μπορεί να είναι πιο «ταπεινοί» και συνηθισμένοι, όπως μια καντίνα γρήγορου φαγητού ή ένα σκιερό παγκάκι. Οι κόμβοι πρέπει να προσελκύσουν τους ανθρώπους για κάποιο λόγο, επομένως ένα κτίριο ή ένα μνημείο θεωρείται κόμβος μόνον εφόσον υπάρχει μια καλά καθορισμένη δραστηριότητα εκεί. Προεξέχοντα κτίρια και μνημεία, που αποτελούν κόμβους για ανθρώπινες δραστηριότητες, είναι σημεία συνάντησης των μονοπατιών. Αντιθέτως, αρχιτεκτονικές τοποθεσίες οι οποίες δεν επιτυγχάνουν να ενδυναμώνουν την ανθρώπινη δραστηριότητα αυτοαποξενώνονται από τον αστικό ιστό.

Μια διαφοροποίηση οφείλει να γίνει ανάμεσα στις ορατές συνδέσεις (visual connections ) και στα μονοπάτια που συνδέουν τη φυσική κίνηση των ανθρώπων. Όπως έχει τονιστεί από τον Kevin Lynch (1960) και έχει αναπτυχθεί αργότερα από τον Bill Hillier (Hillier, 1996· Hillier και Hanson, 1984), οι ορατές συνδέσεις είναι αναγκαίες για τον προσανατολισμό, καθώς και για τη δημιουργία μιας συνεκτικής εικόνας του αστικού τοπίου. Παρόλο αυτά, το κεφάλαιο αυτό δεν εστιάζει στις παραπάνω επειδή δεν ταυτίζονται πάντα με τα μονοπάτια και τους δρόμους. Η αλληλεξάρτηση ανάμεσα στις ορατές συνδέσεις και τα μονοπάτια είναι αρκετά περίπλοκη και θα εξεταστεί σε άλλο κείμενο.

Το πλήθος και οι τύποι των συνδέσεων, ανάμεσα στους κόμβους ανθρώπινης δραστηριότητας, αποτελούν ένα αφάνταστα μεγάλο νούμερο. Από τη δεκαετία του 1940, οι πολεοδόμοι και οι σχεδιαστές ακολουθούν κανόνες που στοχεύουν στη δημιουργία ενός σχεδίου υψηλής γεωμετρικής ομαλότητας και «κανονικότητας» (regularity) τουλάχιστον στον αστικό πυρήνα (Alexander, 1965· Batty και Longley, 1994· Gehl, 1987). Η παραπάνω τάση συχνά βασίζεται σε αυθαίρετες στιλιστικές ιδέες, οι οποίες «αναστατώνουν» τους κόμβους και τις συνδέσεις αυτών. Επικεντρώνοντας τη προσοχή στην οπτική απλότητα για όλες τις μορφές, οι ανθρώπινοι κόμβοι παραβλέπονται μέχρις ότου να είναι πολύ αργά για τον κατάλληλο καθορισμό τους. Συνεπώς, οι ανθρώπινες δραστηριότητες πρέπει να ταιριάξουν σε ένα προϋπάρχον «καλούπι» (built matrix) το οποίο πολύ δύσκολα μπορεί να τις φιλοξενήσει (δείτε το Σχήμα 1).

Τα αρχιτεκτονικά στοιχεία συνδέονται το ένα με το άλλο σε μια απόσταση, σχηματίζοντας συμμετρίες, ομοιότητες, και ενδιάμεσες μορφές (Salingaros, 1995). Ωστόσο, υπάρχει μια βασική διαφορά ανάμεσα στις αρχιτεκτονικές και ανθρώπινες συνδέσεις. Οι λειτουργικές συνδέσεις ανάμεσα στους κόμβους ανθρώπινης δραστηριότητας δεν είναι υποκείμενες σε μια θεώρηση βάση συμμετριών, διότι αυτά τα πρότυπα είναι πολύ περίπλοκα. Για αυτό τον λόγο, όταν ένα κτίριο ή μια πόλη σχεδιάζεται απεικονιστικά, τέτοιες συνδέσεις τείνουν να αγνοηθούν. Η οργανωμένη πολυπλοκότητα ενός λειτουργικού αστικού ιστού είναι αυτή που καθορίζει τη συνολική της μορφή, και όχι τούμπαλιν (δείτε το Σχήμα 1). Η οργάνωση συνδυάζει τη σύνθετη, πολλαπλή συνδεσιμότητα (multiple connectivity) με μια ιεραρχική τακτοποίηση (hierarchical ordering). Πολλές φορές ένα μέρος του αστικού ιστού μπορεί να μοιάζει οργανωμένο, μα στην ουσία να είναι αποσυνδεδεμένο. Αντίθετα, ένα άλλο μέρος μπορεί να μοιάζει στο σχέδιο μη οργανωμένο, μα εν τέλει να είναι πολύ συνδεδεμένο και άκρως λειτουργικό.

Τα συνδετικά μονοπάτια  είναι πολύπλευρα και ακανόνιστα.

Κάθε στοιχείο σε ένα αστικό τοπίο αποκτά νόημα εφόσον σχετίζεται με μια ανθρώπινη δραστηριότητα. Μία περίπλοκη διαδικασία οργάνωσης συνδέει τους διάφορους κόμβους του αστικού ιστού. Οι συνδέσεις διευκολύνουν κάποιον να φτάσει εύκολα σε οποιαδήποτε σημείο, κατά προτίμηση μέσω πολλών διαφορετικών μονοπατιών. Αυτό με το οποίο μοιάζει μια συνοικία κοιτώντας την από το αεροπλάνο είναι άσχετο με την λειτουργική της χρηστικότητα. Ένα τακτοποιημένο αστικό περιβάλλον, το οποίο είναι ισχυρά διασυνδεδεμένο, συνήθως μοιάζει ακανόνιστο από τον αέρα (Gehl, 1987· Hillier, 1996) (Σχήματα 1 και 2). Ενώ η γεωμετρική κανονικότητα στο σχέδιο είναι χρήσιμη σαν οργανωτική αρχή, δεν είναι απαραίτητη όταν δοκιμάζεται στο έδαφος (Batty και Longley, 1994).

Ένα μαθηματικό θεώρημα λέει ότι δύο σημεία μπορούν να συνδεθούν από μια ευθεία γραμμή με ένα μοναδικό τρόπο, ωστόσο η σύνδεσή τους με καμπύλες γραμμές γίνεται με άπειρους τρόπους. Καθώς επιθυμούμε τον μέγιστο δυνατό αριθμό συνδέσεων ανάμεσα στους αστικούς κόμβους, δεν μπορούμε να επιμένουμε σε ευθείες συνδέσεις πάνω σε ένα Καρτεσιανό (Ιπποδάμειο) πλέγμα. Όπως έχει ισχυριστεί ο Camillo Sitte, και έχει αποδειχθεί από τις παρατηρήσεις, οι καμπυλωτοί δρόμοι των μεσαιωνικών πόλεων προσφέρουν τη μέγιστη ευχαρίστηση. Το παραπάνω έχει υιοθετηθεί στην μοντέρνα προαστιακή ανάπτυξη με τους καμπυλωτούς δρόμους, μα κάποια πρόσφατα παραδείγματα περικλείουν ανεπαρκείς εσωτερικές και εξωτερικές διασυνδέσεις.

Η μοντερνιστική άποψη για τον διαχωρισμό των λειτουργιών έχει υιοθετηθεί στον διαχωρισμό της αστικής περιοχής από τη προαστιακή, μέσω αντίθετων (και αυθαίρετων) στιλιστικών επιλογών. Η γεωμετρική κανονικότητα αποτελεί τον κανόνα στις αστικές περιοχές, ενώ το αντίθετο στιλ έχει υιοθετηθεί στις προαστιακές. Τη δεκαετία του 1960 ήταν της μόδας η κατασκευή κατοικιών σε καμπυλωτούς δρόμους. Με την ύπαρξη δρόμων θηλιών (looped streets) και αδιεξόδων (cul-de-sac ), οι συνδέσεις μειώνονται αισθητά. Αυτή η προσέγγιση έχει σαν σκοπό την απομόνωση των κόμβων και εμποδίζει τον σχηματισμό του αστικού ιστού. Έχουμε, δηλαδή, επιπόλαια μιμηθεί εδώ το στυλ (την ακανονικότητα) του σχεδιασμού των μεσαιωνικών πόλεων, αποτυγχάνοντας να αντιληφθούμε και να αναπαράξουμε την ουσία της πρωτότυπης άποψης (έναν υψηλό βαθμό συνδεσιμότητας για τους πεζούς).

Η θεωρία της σύνθετης, πολλαπλής συνδεσιμότητας κινητοποιείται και υποστηρίζεται από ένα σημαντικό συμπέρασμα στην επιστήμη της φυσικής. Σύμφωνα με την διατύπωση της κβαντομηχανικής σε βάση διαδρομικών ολοκληρωμάτων (path-integral formulation) του Feynman, η αλληλεπίδραση μεταξύ δύο αντικειμένων μπορεί να εκφραστεί ως το άθροισμα των αλληλεπιδράσεων όλων των δυνατών διαδρομών. Για τον υπολογισμό της συνολικής δύναμης αλληλεπίδρασης, κάποιος πρέπει να εξετάσει όλα τα πιθανά μονοπάτια που συνδέουν δύο σημεία, σταθμίζοντας την πιθανότητα να συμβούν. Τότε ενοποιώντας όλες αυτές τις διαδρομές, βρίσκεις τη συνολική δύναμη αλληλεπίδρασης. Κατά αναλογία, αν θέλουμε κάθε κόμβος στον αστικό ιστό να είναι ισχυρά συνδεδεμένος, αυτό είναι δυνατό μόνο μέσω μιας πολλαπλότητας ακανόνιστων διαδρομών. (Ο υπόγειος του Τόκιο αποτελεί ένα παράδειγμα όπου πολλά δίκτυα στοιβάζονται το ένα πάνω στο άλλο).

Δεν είναι απαραίτητο, μα ούτε και επιθυμητό όλοι οι δρόμοι να είναι καμπυλωτοί. Κατά αρχήν, δεν υπάρχει τίποτα κακό με ένα σχέδιο ορθογώνιου δικτύου, το οποίο έχει και κάποια εμφανή οργανωτικά πλεονεκτήματα. Αυτό που εμείς κριτικάρουμε είναι η ακαμψία και η αυστηρότητα του τρόπου με τον οποίο συχνά εφαρμόζεται και περιορίζει τον αριθμό των συνδέσεων. Είναι δυνατό να υπερθέσουμε ένα άλλο δεύτερο πλέγμα/δίκτυο πάνω από το πρώτο, προσανατολισμένο με κάποια μη ορθή γωνία, δημιουργώντας έτσι διαγώνιες διατάξεις: έτσι θα πετύχουμε πολλαπλή συνδεσιμότητα. Όπως φαίνεται αργότερα σε αυτό το κεφάλαιο, για να καλυφθεί ένα ορθογώνιο δίκτυο δρόμων με μια δικτυωτή/διασταυρούμενη διάταξη, η ύπαρξη μονοπατιών είναι απαραίτητη.

Σχήμα 2. Υπερσυγκεντρώσεις κόμβων και συνδέσεων δημιουργούν μια οντότητα.
(α) Οι κόμβοι είναι συγκεντρωμένοι σε τρεις ξεχωριστές συστάδες και όλες οι συνδέσεις περιορίζονται σε δύο κανάλια. Τέτοιες συνδέσεις υπερβαίνουν την ικανότητα μεταφοράς των δύο καναλιών.
(β) Οι ίδιοι κόμβοι διανεμημένοι με συνδέσεις που λειτουργούν πολύ καλύτερα.

 

Κάποιος μπορεί να διατηρήσει τη σαφήνεια του τετραγωνικού δικτύου και να μειώσει την αρτιότητα της κατασκευής των υποδιαιρέσεων του. Όταν κόβουμε τον ορθογώνιο κάναβο με περισσότερες παράλληλες διαδρομές (οδικές ή διαδρομές πεζών), δημιουργούμε συνδέσεις διασταυρώσεων (cross-connectivity): αν είναι οδικές τότε μειώνεται το μέγεθος μπλοκαρίσματος. Σήμερα, μην αφήνοντας περιθώρια για εσωτερικές διαδρομές, οι μεγάλες πόλεις και οι προαστιακές περιοχές εμποδίζουν τη σύνδεση διασταυρώσεων. Στην περίπτωση των μεγάλων τμηματοποιημένων εμπορικών, οικιστικών ή κυβερνητικών περιοχών, είναι απαραίτητο να υπάρχουν εσωτερικές διαδρομές στο κάθε τμήμα, καθώς σε αντίθετη περίπτωση η περιοχή θα απομονωθεί από τον υπόλοιπο αστικό ιστό. Οι μεγάλες εκτάσεις στάθμευσης (ακατάλληλες για πεζούς) οφείλουν να διαχωρίζονται από τον υπόλοιπο χώρο με ανυψωμένα πεζοδρόμια και υπόστεγα. Οι χωριστές συνδέσεις κατά μήκος μιας αστικής περιοχής αποτελούνται από μικρότερα τμήματα, και μπορεί να είναι πολλές και ακανόνιστες.